3 - منظور همهء ايام حج است ، و اين قولى است كه از مجاهد و سفيان نيز نقل شده ، و معناى حج روز اكبر همه روزهايى است كه حج در آن انجام گردد ، چنانچه گويند روز صفين ، روز جمل ، روز بعاث ، كه منظور تمام روزهايى است كه در آنها جنگهاى مزبور واقع شده ، و اختصاصى بيك روز معين ندارد . « أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » كه خدا بيزار است از مشركان ، يعنى از عهد و پيمان مشركان كه مضاف ( يعنى لفظ عهد ) حذف شده . « وَ رَسُولِهِ » يعنى و رسول او نيز بيزار است از آن عهد و پيمان . و برخى گفته‌اند : منظور از بيزارى نخست ( در آيهء اول : بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ . . . ) نقض عهد است . و بيزارى دوم ( در اين آيه ) براى قطع دوستى و احسان است ، و از اينرو تكرارى نشده . « فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ » يعنى اى مشركان اگر در اينمدت توبه كرديد و از شرك بسوى يكتاپرستى خدا بازگشتيد براى شما بهتر است از اينكه در همان شرك خود باقى بمانيد ، چون بدينوسيله از خوارى دنيا و عذاب آخرت آسوده خواهيد گشت . « وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ » و اگر رو بگردانيد ، يعنى از ايمان و بر كفر خويش پايدارى كنيد . « فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ » يعنى نتوانيد او را از اينكه شما را عذاب كند ناتوانش كنيد ، و نتوانيد خود را از عذاب او در دنيا فرار دهيد ، و اين سخن اعلامى است به اينكه مهلت دادن بشما نه بخاطر عجز و ناتوانى خدا است بلكه بخاطر اتمام حجت و از روى مصلحت است ، سپس خداوند ايشان را به عذاب آخرت بيم داده و تهديد كند و فرمايد : « وَ بَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ » يعنى بجاى مژده و بشارت عذاب دردناكى را بدانها خبر ده ، كه همان عذاب آتش قيامت باشد . « إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » ( مگر آنان كه پيمان بسته‌ايد با آنها از مشركان ) فراء گفته : خداى تعالى در اين آيه از بيزارى خدا و رسول از مشركان استثنا فرموده آن دسته از مردم بنى كنانة و بنى ضمرة را كه نه ماه از مدت آنها باقى مانده بود و دستور فرموده كه مدت آنها را بسر برند ، و اين بخاطر آن بود كه آنها اقدام بجنگ با